kanał kręgowy

wprowadzenie

Badanie ultrasonograficzne jest uważane za metodę z wyboru podczas wstępnej diagnostyki obrazowej kanału kręgowego u noworodków. Dokładna ocena kanału kręgowego wraz z zawartymi w jego świetle strukturami za pomocą badania usg jest możliwa do czasu, gdy zakończy się proces kostnienia łuków kręgowych oraz wyrostków kolczystych kręgów. W odcinku lędźwiowym kręgosłupa pełna fuzja blaszek, kończąca proces kostnienia łuków kręgowych, ma miejsce pod koniec pierwszego roku życia dziecka. Proces kostnienia przebiega dalej w kierunku dogłowowym i obejmuje odcinek szyjny kręgosłupa około drugiego roku życia. Po tym czasie dokładna ocena kanału kręgowego za pomocą usg jest możliwa tylko w miejscach, w których istnieją ubytki w ciągłości łuków kręgowych wynikające np. z wad kostnych. U dzieci starszych oraz osób dorosłych usg ma mniejsze zastosowanie w obrazowaniu kanału kręgowego, choć również w tych grupach pacjentów możliwe jest uwidocznienie pewnych istotnych klinicznie struktur anatomicznych (np. podczas planowania inwazyjnych procedur diagnostycznych). 

ustawienia aparatu

Ocenę kanału kręgowego wykonuje się głowicą liniową wysokiej częstotliwości. Zaleca się użycie głowic o częstotliwości 10MHz lub wyższej. Większość aparatów nie dysponuje presetami przeznaczonymi do oceny rdzenia kręgowego. Zaleca się korzystanie z presetów przeznaczonych do oceny tkanek miękkich lub jamy brzusznej u dzieci. Do oceny okolicy otworu wielkiego i początkowego odcinka rdzenia kręgowego można użyć głowicy mikrokonweksowej, po położeniu pacjenta na boku z lekkim przygięciem głowy w stronę klatki piersiowej. 

technika badania

Dziecko, podczas ultrasonograficznej oceny kanału kręgowego, powinno leżeć na brzuchu. Pomocne może być użycie poduszki lub miękkiego wałka podłożonego pod brzuch, aby lekko unieść i wygiąć do góry plecy dziecka. Takie ułożenie dziecka zwiększa przestrzenie między kręgami, poszerzając wielkość okna akustycznego. Badanie należy rozpocząć od oceny wzrokowej skóry wzdłuż kanału kręgowego, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian skórnych. Następnie, jeszcze przed przyłożeniem głowicy, wskazana jest ocena palpacyjna struktur kostnych. Warto zastosować ciepły żel, co może zapobiec niespokojnym ruchom dziecka. Trudności związane z obecnością wyrostków kolczystych kręgosłupa między kolejnymi przestrzeniami kręgowymi można ograniczyć, nakładając większą ilość żelu na skórę pacjenta. Kanał kręgowy należy uwidocznić na każdym poziomie za pomocą przekrojów podłużnych i poprzecznych, przesuwając głowicę wzdłuż kręgosłupa.

Przekrój podłużny i poprzeczny przez kanał kręgowy.

Przekrój podłużny i poprzeczny przez kanał kręgowy.

Nagrywanie krótkich sekwencji filmowych pozwala, po zakończeniu badania, na dokładną ocenę znalezionych struktur i zmian patologicznych. Rozpoczynając badanie od okolicy krzyżowo-ogonowej w przekroju podłużnym, uzyskujemy możliwość policzenia kręgów tworzących kość krzyżową, co jest dobrym punktem odniesienia dla wyżej zlokalizowanych kręgów.

Końcowy odcinek kanału kręgowego z ponumerowanymi trzonami kręgów krzyżowych.

Końcowy odcinek kanału kręgowego z ponumerowanymi trzonami kręgów krzyżowych.

 

prawidłowa anatomia rdzenia kręgowego

Rdzeń kręgowy w obrazie usg jest hipoechogeniczny. Jego echogeniczność jest nieznacznie wyższa od widocznego wokół rdzenia płynu mózgowo-rdzeniowego. W badaniu usg nie jest możliwe odróżnienie istoty białej od istoty szarej. W części centralnej rdzenia, w przekroju podłużnym, widoczne jest jedno (lub dwa) hiperechogeniczne odbicie, reprezentujące echo kompleksu centralnego (widocznego w przekroju podłużnym jako pojedyncza lub podwójna hiperechogeniczna linia). 

Odcinek piersiowy rdzenia kręgowego w przekroju podłużnym.

Odcinek piersiowy rdzenia kręgowego w przekroju podłużnym. Niebieskimi grotami oznaczono granice rdzenia kręgowego, a żółtymi echokompleksu centralnego.

Uważa się, że histologicznie echo kompleksu centralnego nie jest tożsame z kanałem centralnym, a odpowiada granicy między spoidłem białym przednim a szczeliną pośrodkową przednią. Jednak w pewnych sytuacjach echo kompleksu centralnego może odpowiadać kanałowi środkowemu rdzenia. Jest to najlepiej widoczne w lędźwiowym odcinku rdzenia, gdzie czasem dochodzi do fizjologicznego odcinkowego poszerzenia kanału środkowego.

Przejściowe poszerzenie światła kanału środkowego rdzenia w odcinku lędźwiowym .

 

Kanał kręgowy wypełnia worek oponowy, który w prawidłowych warunkach kończy sie na wysokości S2.

Okolica lędźwiowo-krzyżowa kanału kręgowego z widocznym końcowym odcinkiem worka oponowego.

Koniec worka oponowego widoczny na wysokości S2 (strzałka). Gwiazdką zaznaczono wyrostek kolczysty kręgu krzyżowego, który nie uległ jeszcze kostnieniu. Klamrą objęto ogon koński.

Koniec worka oponowego widoczny na wysokości S2 (strzałka). Gwiazdką zaznaczono wyrostek kolczysty kręgu krzyżowego, który nie uległ jeszcze kostnieniu. Klamrą objęto ogon koński.

Poszczególne opony (twarda i pajęczykówka) widoczne są jako dwie hiperechogeniczne linie ograniczające worek oponowy. Między nimi można uwidocznić wąską warstwę podtwardówkową, choć najczęściej obie opony w badaniu ultrasonograficznym widać jako pojedynczą, hiperechogeniczną linię. Opona miękka pokrywa rdzeń kręgowy. Warto zauważyć, że w licznych pblikacjach, opisujących anatomię ultrasonograficzną rdzenia kręgowego, opona pajęcza jest niewłaściwie lokalizowana jako opona bezpośrednio przylegająca do rdzenia. W rzeczywistości rdzeń kręgowy jest pokryty oponą miękką, a opona twarda i znajdująca się bezpośrednio pod nią opona pajęcza, tworzą worek oponowy.

 

 Stożek rdzenia kręgowego w warunkach prawidłowych zlokalizowany jest między między ostatnim kręgiem piersiowym (Th12) a drugim lub trzecim kręgiem lędźwiowym (L2/L3). U noworodków urodzonych o czasie (ok. 40Hbd) stożek rdzenia znajduje się na wysokości L2/L3. U niemowląt powyżej 2 miesiąca życia stożek jest już zazwyczaj widoczny wyżej (na wysokości L1/L2).

Stożek rdzenia kręgowego (strzałka) widoczny na wysokości L2/L3.

Stożek rdzenia kręgowego (strzałka) widoczny na wysokości L2/L3.

Średnica rdzenia kręgowego nie jest jednakowa na całej jego długości. Widoczne są dwa zgrubienia rdzenia: w odcinku szyjnym i lędźwiowym. 

  

odcinek szyjny

Ocena rdzenia kręgowego w odcinku szyjnym jest nieco trudniejsza, w porównaniu z oceną dystalnych odcinków rdzenia. jest to spowodowane trudniejszym dostępem do tego odcinka rdzenia za pomocą głowicy liniowej, a także koniecznością oceny pogranicza czaszkowo-szyjnego. Odcinek szyjny kanału kręgowego najłatwiej uwidocznić za pomocą badania usg po ułożeniu dziecka na boku z lekkim przygięciem głowy do tułowia. W takiej pozycji, u większości pacjentów, udaje się uwidocznić rdzeń kręgowy za pomocą głowicy liniowej. Do właściwej oceny pogranicza czaszkowo-szyjnego niezbędne jest użycie głowicy mikrokonweksowej lub sektorowej. Przydatna może być też głowica konweksowa. Przykałdając głowicę podłużnie (wzdłuż kanału kręgowego) i kierując jej czoło w stronę otworu wielkiego, uzyskuje się możliwość uwidocznienia fragmentu tylnego dołu czaszki z rdzeniem przedłużonym i znajdującym się niżej początkowym odcinkiem rdzenia kręgowego.

Pogranicze czaszkowo-szyjne w przekroju podłużnym. Obraz uzyskany za pomocą głowicy konweksowej.

Pogranicze czaszkowo-szyjne w przekroju podłużnym. Obraz uzyskany za pomocą głowicy konweksowej.

 

Rdzeń kręgowy w odcinku szyjnym cechuje charakterystyczne zgrubienie, widoczne wyraźnie podczas obrazowania w przekroju podłużnym.

Odcinek szyjny rdzenia kręgowego z widocznym charakterystycznym zgrubieniem oraz fragment odcinka piersiowego o wyraźnie mniejszej średnicy.

Odcinek szyjny rdzenia kręgowego z widocznym charakterystycznym zgrubieniem oraz fragment odcinka piersiowego o wyraźnie mniejszej średnicy.

W przekroju poprzecznym rdzeń kręgowy w odcinku szyjnym ma charakterystyczny owalny kształt z większym wymiarem bocznym, niż przednio-tylnym.

Przekrój poprzeczny przez kanał kręgowy w odcinku szyjnym. Widoczny owalny kształt rdzenia kręgowego.

Przekrój poprzeczny przez kanał kręgowy w odcinku szyjnym. Widoczny owalny kształt rdzenia kręgowego.

 

odcinek piersiowy

Rdzeń kręgowy w odcinku piersiowym, w przekroju poprzecznym, cechuje okrągły kształt. Oceniając rdzeń w przekroju poprzecznym można uwidocznić znajdujące się bocznie do rdzenia hiperechogeniczne pasma, które odpowiadają wyrostkom („ząbkom”) opony miękkiej zrastającymi się z oponą pajęczynówkową i oponą twarda. Wyrostki te tworzą więzadło ząbkowane. Więzadło ząbkowane (ligamentum denticulatum) chroni rdzeń przed wstrząsami i urazami.

Przekrój poprzeczny przez rdzeń kręgowy w odcinku piersiowym.

Przekrój poprzeczny przez rdzeń kręgowy w odcinku piersiowym.

Rdzeń kręgowy w odcinku piersiowym w przekroju podłużnym. Widoczne brzuszne położenie rdzenia w świetle kanału kręgowego.

Rdzeń kręgowy w odcinku piersiowym w przekroju podłużnym. Widoczne brzuszne położenie rdzenia w świetle kanału kręgowego.

 

Rdzeń kręgowy w odcinku piersiowym ma mniejszą średnicę niż odcinek szyjny i lędźwiowy i jest położony bardziej brzusznie, co dobrze widać w przekroju podłużnym kanału kręgowego. U noworodków urodzonych o czasie średnica rdzenia kręgowego w przekroju strzałkowym, w odcinku piersiowym wynosi średno 3,7mm+/-0,44mm, w odcinku szyjnym 5,0+/-0,45, a w odcinku lędźwiowym 5,1+/-0,44mm. W 3 miesiącu życia rdzeń kręgowy w odcinku szyjnym ma średnicę 5,3+/-0,29mm, odcinku piersiowym 4,4+/-0,42mm, a w odcinku lędźwiowym 5,8+/-0,66mm.

odcinek lędźwiowy

W odcinku lędźwiowym rdzeń kręgowy przybiera charakterystyczny kształt. Widoczne jest jego odcinkowe poszerzenie z następującym po nim stopniowym zmniejszaniem się średnicy w kierunku stożka rdzenia. W przekroju podłużnym przypomina to nieco kształt zbliżony do marchewki.

Rdzeń kręgowy w odcinku lędźwiowym. Widoczny charakterystyczny kształt rdzenia z jego odcinkowym poszerzeniem.

Rdzeń kręgowy w odcinku lędźwiowym. Widoczny charakterystyczny kształt rdzenia z jego odcinkowym poszerzeniem.

U noworodków urodzonych o czasie stożek rdzenia kręgowego znajduje się zazwyczaj na wysokości L2/L3. W ciągu pierwszych miesięcy życia stożek rdzenia wstępuje się nieco do góry, do wysokości L1/L2. U dzieci starszych i osób dorosłych stożek rdzenia powinien znajdować się między kręgiem Th12 a L3. Jeśli jest widoczny poniżej wysokości kręgu L3 może to świadczyć o zakotwiczeniu rdzenia kręgowego.

Odcinek lędźwiowy rdzenia kręgowego w przekroju podłużnym. Widoczny jest stożek rdzenia kręgowego (żółta strzałka), pojedyncze włókna nerwowe (czerwone strzałki), tworzące ogon koński (oznaczony żółtą klamrą). W ogonie końskim fragmentarycznie udaje się uwidocznić wychodzącą z końca stożka rdzenia kręgowego nić końcową (niebieskie strzałki).

Odcinek lędźwiowy rdzenia kręgowego w przekroju podłużnym. Widoczny jest stożek rdzenia kręgowego (żółta strzałka), pojedyncze włókna nerwowe (czerwone strzałki), tworzące ogon koński (oznaczony żółtą klamrą). W ogonie końskim fragmentarycznie udaje się uwidocznić wychodzącą z końca stożka rdzenia kręgowego nić końcową (niebieskie strzałki).

 

Przekrój poprzeczny przez odcinek lędźwiowy do wysokości stożka rdzenia kręgowego.

Przekrój poprzeczny na wysokości stożka rdzenia kręgowego.

Przekrój poprzeczny na wysokości stożka rdzenia kręgowego.

Wokół rdzenia w odcinku lędźwiowym zaczynają dominować korzenie nerwowe, które kontynuują swój przebieg w świetle kanłu kręgowego poniżej stożka rdzenia, tworząc tzw. ogon koński.

Korzenie nerwowe widoczne wokół końcowego odcinka rdzenia kręgowego w przekroju poprzecznym.

Korzenie nerwowe widoczne wokół końcowego odcinka rdzenia kręgowego w przekroju poprzecznym.

Stosując głowice o wysokiej częstotliwości można uwidocznić pojedyncze włókna nerwowe tworzące ogon koński oraz nić końcową, która jest charakterystyczną strukturą rozpoczynającą się na wysokości stożka rdzenia kręgowego. Nić końcowa w warunkach prawidłowych nie powinna mieć średnicy większej niż 2mm, jednak nie zawsze jest możliwe wyodrębnienie nici końcowej z pęczka włókien nerwowych ogona końskiego.

Nić końcowa (oznaczona niebieskimi strzałkami).

Nić końcowa (oznaczona niebieskimi strzałkami).

Pomiar grubości nici końcowej.

Pomiar grubości nici końcowej.

Przekrój poprzeczny przez ogon koński. W części centralnej kanału kręgowego widoczna hiperechogeniczna nić końcowa.

Przekrój poprzeczny przez ogon koński. W części centralnej kanału kręgowego widoczna hiperechogeniczna nić końcowa.

W warunkach prawidłowych widoczna jest rytmiczna, udzielona z ruchów oddechowych i pracy serca, ruchomość ogona końskiego i nici końcowej. Uwidocznienie ruchomości ogona końskiego jest ważnym elementem oceny ultrasonograficznej rdzenia kręgowego, gdyż jest jedną z cech pozwalającą wykluczyć zakotwiczenie nici końcowej rdzenia kręgowego. Dodatkową opcją pomagającą udokumentować ruchomość nici ogona końskiego jest opcja M-mode.

Ogon koński z zachowaną ruchomością, widoczny w przekroju podłużnym.

Przekrój poprzeczny na wysokości ogona końskiego. Widoczna zachowana ruchomość włókien nerwowych ogona końskiego.

Ruchomość ogona końskiego widoczna w opcji M-mode. Światło kanału kręgowego w opcji M-mode oznaczono żółtą klamrą, a część poruszających się włókien nerwowych oznaczono czerwonymi strzałkami.

Ruchomość ogona końskiego widoczna w opcji M-mode. Światło kanału kręgowego w opcji M-mode oznaczono żółtą klamrą, a część poruszających się włókien nerwowych oznaczono czerwonymi strzałkami.

 

prawidłowe warianty rozwojowe

W lędźwiowym odcinku rdzenia u części noworodków dochodzi do fizjologicznego, odcinkowego poszerzenia kanału środkowego z widoczną przed stożkiem rdzenia tzw. komorą końcową (ventriculus terminalis). Komora krańcowa, zwana również piątą komorą, jest uważana za wariant rozwojowy, powstały we wczesnym okresie embrogenezy rdzenia kręgowego (podczas etapu kanalizacji). Wówczas zostaje wykształcony stożek rdzenia kręgowego, nić końcowa oraz komora krańcowa. Na tym etapie embriogenezy, w wyniku łączenia się mnogich przestrzeni torbielowatych, zostają wykształcone wymienione struktury, tworzące końcowy odcinek rdzenia kręgowego, a komora krańcowa jest wynikiem niepełnej fuzji tych torbieli. 

 

Od komory krańcowej należy odróżnić tzw. torbiel nici końcowej (filar cyst), która najczęściej lokalizuje się wzdłuż nici końcowej, bezpośrednio poniżej stożka rdzenia kręgowego. Ma ona, podobnie jak komora krańcowa, owalny, wrzecionowaty kształt i jest uważana za wariant rozwojowy spotykany głównie u noworodków. Nie jest jednoznacznie określone pochodzenie tej torbieli. Uważa się, że jest ona podobnego pochodzenia jak komora krańcowa (stąd często zmiany te określane są tą samą nazwą) lub jest wynikiem fałszywych odbić ze strony pajęczynówki, sprawiających wrażenie obecności pseudotorbieli. Zaleca się, aby ze względu na różną lokalizację obu zmiany płynowych (komory krańcowej i tobieli nici końcowej) stosować właściwe nazewnictwo, rozróżniające obie zmiany.

Torbiel nici końcowej (niebieskie strzałki). Stożek rdzenia oznaczono żółtą strzałką.

Torbiel nici końcowej (niebieskie strzałki). Stożek rdzenia oznaczono żółtą strzałką.

 

Torbiel nici końcowej.

 

Przeczytaj również

  • prawidłowe obrazy ultrasonograficzne → mózgowie

Innowacyjna Gospodarka NSS

Dotacje na innowacje - Inwestujemy w Waszą przyszłość
Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego

UE EFRR

 

do góry